ვაჟა-ფშაველა - ანდერძი

ნუ გასჯავრდებით, შვილებო,
და ნუ დაგვიწყებთ გმობასა,
რომ ბევრი საქმე დაგიგდეთ
გასაკეთებლად მოდგმასა.
ჩვენი დრო იყო გრძნობისა,
ჩვენაც ვგლოვობდით, ვტიროდით.
რომ სნეულს წამალიც უნდა,
იმას ვეღარა ვფიქრობდით.
დრო იყო შეუსაბამო,
გარემოება ვერანი,
ამაოდ დაგვრჩა მამებსა
ფიქრი და გულის ძგერანი.
ეგებ თქვენ დაიჯილავოთ
ბარათაშვილის მერანი!
მინდოდა მკვდარსა გამეგო
ქართველთა ბედისწერანი,
რად უნდა დარჩეს ტიალად
ცრემლით მორწყული მღერანი?!

ვაჟა-ფშაველა - ანკარა წყარო

ანკარა წყარო მთიდანა
ეშურებოდა ბარადა –
გადადიოდა ლოდებზე
წვრილ მარგალიტის თვალადა.
თან ამას მოიმღეროდა,
ვით საპატარძლო ქალია:
– ნეტავ სულ ია-ვარდს ვრწყავდე,
იმდენი მომცა ძალია…
ნეტავ არავინ მამღვრევდეს,
არა მქელავდენ ღორები,
რაც ღმერთმა მომცა ბუნება,
იმას ნუმც გავეშორები.

ვაჟა-ფშაველა - არაგვს

დაწუხებულმა, არაგვო,
რო გნახე, გავიხარეო,
სრულიად გამოვიცვალე,
წელშიაც ავიხარეო.

რა ლამაზია, წყეულო,
შენთ ზვირთთა ლაღნი ჩქერანი,
გააფთრებულსა ტალღასა
კლდეს რო წაუვლენ თქერანი!

შენ თვალს გარიდებ მაშინა,
მთებისკე მწადის ცქერანი,
უნდომლად მამინდებიან
ბედკრულს ბედკრულნი მღერანი.

ვაჟა-ფშაველა - არად მიღირს

მინდა გულმა გაიხადოს თალხები,
მინდა ცხოვლად ავახილო თვალები,
მხიარულმა ვნახო მუდამ ქალები,
რომ დავჩაგრო ქვეყნის მსრველი ძალები.
მაგრამ არა! გულში ისევ ბნელია:
უმსგავსობა ვერსად გამიმხელია,
ვიმალები, უმსგავსი ვარ, მრცხვენია,
ბნელი ძალა ჯერ ვერ დამიძლევია.
ღირსი არ ვარ თქვენთან ყოფნის, სალმისა,
არც მღერისა, ქაღალდის და კალმისა.

ვაჟა-ფშაველა - არავის არ გემდურით

არავის არ გემდურით,
ღმერთი, რჯული, ხატია!
რადგან იმას ვაკეთებ,
რაც მინდა და მწადია.
უიმისოდ მკვდარი ვარ,
ყოფნა ჩემი მჩატია.
ის თქვენ რად გაზღვეინოთ,
რაც მე მიყვარს, მწადია?
ის ჩემია, მე – მისი,
მისთვის დავიბადია.
თქვენ სასყიდელი გთხოვოთ,
რადგან მიყვარს ხატია?!
ჩემი დამმონებელი –
სიყვარულის ბადია!
ბედნიერებით სავსე
ხელთ მიპყრია ბადია,
ვსვამ და როდი ილევა,
თუმც მომწარობს, კარგია.

ვაჟა-ფშაველა - არ ვტირი

არ ვტირი, არც რას ვემდური,
მწარეს ბედს, მწარეს ყოფნასა,
მუდამ ეს მოსდევს, ამბობენ,
სიმართლესა და ცოდნასა, –
რად დავიჩივლებ ტანჯვასა,
თუ სხვას რას ვარგებ ცოტასა?!
ამიტომა ვსთხოვ უფალსა,
ნუგეშად ვყვანდე ყველასა,
რომ არ ვზარობდე არადროს
გაჭირვებულის შველასა,
თოფს ვესვრი დაუმცდარადა
ცბიერსა თეთრსა მელასა:
ცხვრად ეჩვენება ქათმებსა,
არც ზარობს იმათ კბენასა;
მოკეთეობას შეჰფიცავს,
მარჯვედა ხმარობს ენასა.

ავქსენტი ცაგარელი - ყარაჩუღელი ლოთი

მე რომ ვლოთობ, შენ რას გიშლი, ძმობილო?
ბატონებო, ანუ კეთილშობილო?!
მე ქრისტე ღმერთს კინტოთ გავუჩენივარ,
ლოთობაა ჩვენი წესი, ადათი...
მითომ რაო! თქვენისთანა ვაჟები
ბიჭობაში არ მეყოფა არც ათი!
მე რომ ვლოთობ, შენ რას გიშლი, ძმობილო?
ბატონებო, ან შენ, კეთილშობილო?!
არ მკადრულობთ და დაცინვით მიყურებთ,
თითქო მე ღმერთს მეტი გაუჩენივარ!
მე ზოგსავით არც ძმასა ვკლავ, არც ვპარავ
და ღარიბი ლუკმისა მომთმენი ვარ!
ჯაფა-ტანჯვით ალალ ლუკმას ვშოულობ,
მთელი კვირა ოფლს სულ ასე ვიწურავ...
კვირა დღეს კი გამოვდივარ ძმა-ბიჭში,
ყარაჩოღულ ლურჯ ქუდს გვერდზე ვიხურავ!

ვაჟა-ფშაველა - არჩილური

იმდენი ოფლი, იმდენი სისხლი
არც ერთსა ერსა არ დაუღვრია,
პატარას, დიდსა სამშობლოსათვის
ომშია თავი არ დაუდვია.
ნათლის გონებით, მგზნებარე გულით
ერთს სხვას მამული არ ჰყვარებია.
ლამაზის ერის ლამაზმა ქცევამ
ერებს ჩვენფერებს მადლი მოჰფინა,
ბინა-დაკარგულთ, დაწიოკებულთ
იმათგან ლამის იპოვონ ბინა.

ვაჟა-ფშაველა - არწივი და კაკაბი

კაკაბმა უთხრა არწივსა:
“გთხოვ, ამიყვანო შვილადა”.
სთქვა და თვალთაგან ცრემლები
გადმოუგორდა წყვილადა.
“შენ რომა მყვანდე ქომაგად,
რას დამაკლებენ ქორები?
დავგოგავ თავისუფლადა,
არავის შევეპოვები.
შიშს ქვეშა ვცხოვრობ დღე და ღამ
და საკენკსა ვკენკ თრთოლითა,
ყოველი ლუკმა, ნაბიჯი
რწყულია შიშის ოფლითა.
ცის ქვეშე ჩემი მფარველი
არსით არ მოიპოვება,
უმწეოდ რომ ვგრძნობ ჩემს თავსა,
დაბნეული მაქვს გონება.

ვაჟა-ფშაველა - არწივი და ყვავი

I
გაზაფხულია. მოფრინვენ
საოთები და წერონი,
ცას ღარადელად აესხნენ
დიდრონნი, გასაშტერონი.
ცა მოწმენდილა. მთებზედა
აღარსადა სჩანს ნისლია.
პატარა ფიფქი მოსულა,
ქედები დაუქირსლია.
კარგი მგზავრობის დრო არის:
გზა გაირჩევა კარგადა.
სამს დღეს მინდორზე ათიეს,
ამინდს ელოდენ, ამადა.
ახლა–კი დროა, წერონო,
ცას აეკიდნეთ ბარგადა!

ვაჟა-ფშაველა - არწივის დარდი

დასდევნებიყო მდევრადა
წეროთა გადმამავალთა
მარტოდ-მარტოკა არწივი,
გამწკრივებულთა, მრავალთა.
სწყენოდა მათი ნავარდი,
გზას უკეტავდა სავალთა.
საით სად მოთრეულები
ზეიმითა და ზარითა
სთელავდენ მის სამფლობელოს,
მთებს, მოყოლებით ბარითა,
და არც კი ჰკითხეს პატრონსა
სიტყვითა შესაწყნარითა.
„უყურე ჯილაგ-გასაწყვეტთ!“
შფოთავს ბურვილი ალითა –
„მე არაფერსა მკითხავენ,
არიან თავის ძალითა.

ვაჟა-ფშაველა - აქა ამბავი დისწულ-დედიძმათი

(ქართლსა შინა მდებარეთი და ქალის
მის მზეთუნახავისა მაჩაბელაისა)
ქართლით მოიდა ამბავი,
გადმაიარა მთანიო,
საით გაიგო ბეჩავმა
ნეტავ საჩარგლო გზანიო?
კითხვითაც აღარა მკითხა,
შემომიმტვრია კარიო.
იმ დროსა მე და ბაჩანა
ერთად ვიყვენით ძმანიო,
ვახშამსა ვჭამდით ერთადა,
იყო საღამოს ჟამიო.
ხონჩაზე ქერის პურ გვედვა,
ხელში კაპრიან ჯამიო,
ვანხევს გრიგოლის ნახვეწი
კაკლის ნუჟრისა არიო.

ვაჟა-ფშაველა - აღარ მწადიან ვიმღერო

აღარ მწადიან ვიმღერო,
მინდა დღედაღამ ვგალობდე:
მე რომ არ მწყალობს უფალი,
მე მაინც ვისმე ვწყალობდე;
მკლავს ნდომა დაუსაბამო,
მოყვასისათვის ვწვალობდე.
ვიცი, ტანჯული ამგვარად
უნდა ბოლო დროს ვხარობდე.
ვინც მიყვარს, გარდა იმისა,
მინდა სხვასაცა ვყვარობდე.
პირველისადმი ტრფიალსა
მეორეშია ვსახავდე;
ახ, ნეტავ, სადმე შემყარა,
ასეთს არსებას ვნახავდე!

ვაჟა-ფშაველა - აღარც-რას მერცხალს ვუყურებ

აღარც–რას მერცხალს ვუყურებ,
აღარც ცას მჭყივანთ წეროთა,
იდინონ ნელის ნაბიჯით
შავთ ნისლთა გასაშტეროთა,
მკერდს მაიფინონ ყვავილნი
ჩემის სამშობლოს მდელოთა…
შავთ თვალთ დამასხან ნექტარი
მაცოცხლებელი წყლულზედა,
მითაც ვერ მოვშლი გლოვასა,
ნუგეშსა დაკარგულზედა;
რაც ერთხელ შამყვარებია,
უმტკიცესია რჯულზედა.

ვაჟა-ფშაველა - ახალი წელი ფშავში

ახალ-წელიწადს ელიან,
ბალღები სხედან კერაში,
მუგუზლებს აჩინჩხალებენ,
დროს ატარებენ მღერაში,
თან დედას ეხვეწებიან:
„დედავ, დაგვიცხვე კვერები!“
დილით თაფლ-ერბოს ელიან
ტკბილეულობის მტერები.
და-ძმებსა ერთმანერთისთვის
გადუხვევიათ ხელები.
„ჩქარა, გათენდი!“ — ნატრობენ
ღვთისთვის ვედრების მთქმელები.
დარბაზში ცეცხლი ანთია,
გაჩაღებული ტკრციალებს.

ვაჟა-ფშაველა - ახ, ნეტავ, გულით რაც მინდა

ახ, ნეტავ, გულით რაც მინდა,
ის მომიყვანა ყანადა!
დღე–ღამეს გავასწორებდი,
მარტო მოვმკიდი თავადა,
არავის შველა მინდოდა,
ვიმუშავებდი ცალადა.
გინდ შავჭრილიყავ ნამგალსა,
გინდ გავმხდარიყავ ავადა.
მოუხდებოდა ჩემ გულ–მკერდს,
ოფლი მდენიყო ღვარადა.
მარტო გავლეწდი კალოსა,
დავაგროვებდი ხვავადა.
ზურგით წისქვილში ვზიდავდი
ხორბალსა დასაფქვავადა.
პურს თავად გამოვაცხობდი
ფეხზე მდგომელი მარადა.
დავპატიჟებდი ქვეყანას
მზამზარეულზე ჭამადა,
თავს ბედნიერად ვიგრძნობდი,
არ ვიგლოვებდი კვალადა.

ვაჟა-ფშაველა - ბაბოს

გიძღვნის ამ წიგნს შენი მაზლი,
სამახსოვროდ, რძალო ბაბო!
კარგი ხინკალი მოჰხარშო,
მარილი არ მოაჭარბო,
ლოქოს სანელი ისწავლო,
ტკბილი იყოს, თანაც შამრგო.

ვაჟა-ფშაველა - ბავშვობაშიაც დედა მიყვარდა

ბავშობაშიაც დედა მიყვარდა,
სულ ის მინდოდა გვერდით მყოლოდა.
ერთს წამს მის ჩემგან მოშორებასა
მე ვგრძნობდი გაყრად საბოლოვოდა.
მივსდევდი თანა და მივტიროდი,
თვალთაგან ცხარე ცრემლი მდიოდა.
ოღომც მშობელი თვალით მენახა, –
მაძღარი ვიყავ, როცა მშიოდა.
განა მარტო მე? – “დედა მინდაო”,
ყველა თქვენგანიც ამას ჰკიოდა:
როცა კი დედას ვერა ჰხედავდა,
ჩემსავით სხვებსაც გული სტკიოდა.
თვალს რო მოვკრავდი – მზე ამოვიდის,
წავიდის სადმე – მზეც ჩაესვენის.

ვაჟა-ფშაველა - ბავშვს

ბავში ხარ, “აღუს” იძახი,
ვერ დახვალ, ვერ დგამ ფეხასა;
დაჰვაჟკაცდები, პატარავ,
იწყებ ულვაშის გრეხასა;
წელზე შეიბამ გორდასა,
ეტრფობი აბჯრის ჟღერასა,
თავსა შეაკლავ, თუ ვინმე
ავად გიხსენებს დედასა.
მშობელი მიწის დარაჯსა
გნახავ მტრისაკენ მზერალსა.
რაკი სცნობს შენსა სიმტკიცეს,
მტერიც დაგაკლებს ვერასა.

ვაჟა-ფშაველა - ბალღების სიმღერა

ღმერთმა გვიცოცხლოს ის კაცი,
ვინც ქართლის შვილებს სწყალობსო,
ვის შემწეობით ჩვენგანი
ბევრი კაცობას სწავლობსო.
ვინც ჩვენ სიკეთეს გვიშვრება,
არ დავივიწყებთ ბალღები,
მტერთან ბრძოლასა შავიძლებთ,
დაგვიმსხვილდება მკლავები.
დღეს ქრისტე აღსდგა… ვეცდებით
აღსდგეს ბედკრული ერია,
რომ ვერ გვლახავდეს დღევანდლებრ
შეუბრალები მტერია.